W Łyszkowicach (województwo łódzkie, powiat łowicki) stoi sobie pomnik, a na nim orzeł, medalion z Piłsudskim i dwie tablice z napisem "PADLI NA POLU CHWAŁY ODPIERAJĄC Z GRANIC PAŃSTWA POLSKIEGO POD WODZĄ JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO NAWAŁĘ NAJEŹDŹCÓW W LATACH 1918/20" i listą nazwisk poległych z informacją z jakiej miejscowości pochodzili (są to mieszkańcy gminy Łyszkowice walczący w 10 pułku piechoty).
Historia tego pomnika, a zwłaszcza tych tablic jest dosyć burzliwa. Pomnik powstał prawdopodobnie ok. 1930 roku, czyli z okazji Obchodów Dziesięciolecia Zwycięskiego Odparcia Najazdu Rosji Sowieckiej. Na pomniku umieszczono wykonane z brązu, wspomniane wcześniej elementy wy - orła w koronie, medalion z Piłsudskim i tablice pamiątkowe
Po II wojnie orzeł został pozbawiony korony, a medalion i tablice zostały zdemontowane pod nadzorem członków Powiatowego Komitetu Polskiej Partii Robotniczej
w Łowiczu i tam też zostały zdeponowane. W późniejszych latach na pomniku zamontowano tabliczkę z napisem "CZEŚĆ BOJOWNIKOM POLEGŁYM W WALKACH ZA POLSKĘ W OKRESIE PIERWSZEJ WOJNY ŚWIATOWEJ" i tak właśnie pomnik wyglądał jeszcze w 2005 roku (
patrz zdjęcie). W następnych latach zamontowano na pomniku medalion z Piłsudskim i orła w koronie (wzór wojskowy).
Tutaj zdjęcia z 2010 roku.
Ale wracając do tablic, które trafiły do Łowicza. Leżały tam wiele lat, aż odnalazł je pewien robotnik i wziął żeby zanieść do skupu złomu, jednak po drodze zauważył go pan Czesław Owczuk, który odkupił te tablice i ukrył u rodziny na strychu w Kozłowie Biskupim To były lata 1980.). Później zostały przekazane miejscowemu proboszczowi i przez niego trafiły do zbiorów Kolegiaty w Łowiczu. W 1996 roku zostały przekazane miastu i zamontowane na pomniku Piłsudskiego w Łowiczu. W 2011 tablice zostały ukradzione z pomnika, ale udało się je odzyskać i wróciły nań z powrotem.
W 2013 roku zauważył je w tym miejscu mieszkaniec Łyszkowic Jacek Zemełko, który rozpoznał zaginione tablice. Jeszcze w tym roku trafiły do Łyszkowic i 5 września 2014 odsłonięto pomnik z odnalezionymi tablicami, oraz ponownie zmienionym orłem i medalionem (pewnie bardziej zbliżone do oryginalnych). Historię tablic zaczerpnąłem z artykułu
Historyczne tablice wróciły na swoje miejsce.
(kliknij w poniższe zdjęcie by zobaczyć powiększenie)
Kolejną ciekawostką jest to, w 1930 roku takie tablice można było zakupić (po 180zł sztuka) wykonane przez Mennicę Państwową. O
tutaj jest coś w rodzaju katalogu (niestety marna jakość)... orzełek i Piłsudski też chyba z tego katalogu. Pozwolę sobie jeszcze żywcem zacytować fragment przemówienia z powyższego artykułu:
W dziesiąta rocznicę odzyskania niepodległości w 1930 r. powstał w
Warszawie „Główny Komitet Obchodów Dziesięciolecia Zwycięskiego Odparcia
Najazdu Rosji Sowieckiej”. Zadaniem Komitetu było propagowanie zakupu
materiałów związanych z odzyskaniem niepodległości pod wodzą Józefa
Piłsudskiego. Komitetom lokalnym w miastach, powiatach i gminach
sugerowano budowę pomników, a na nich umieszczenia tablic wykonanych i
zakupionych w Mennicy Państwowej w cenie 180 zł za sztukę oraz to, aby
na tablicach tych umieścić nazwiska poległych w walce o niepodległość.
Ponadto zlecono zaopatrywanie się w materiały propagandowe w formie
okolicznościowych pocztówek i medali pamiątkowych. Komplet materiałów propagandowych składał się z 2000 pocztówek oraz
jednego medalu pamiątkowego o średnicy 5,5 cm, na którym widniało
popiersie Józefa Piłsudskiego.
Po tym wstępie nie będzie chyba nikogo dziwić, że identyczne tablice widziałem też w innych miejscowościach. Oto jedną znajdziemy na pomniku w sąsiednim powiecie - Rybno (woj. mazowieckie, powiat sochaczewski).
Tutaj przy wygrawerowanych nazwiskach umieszczono nie miejscowość, a profesję... akurat w tym przypadku sami rolnicy (kliknij w fotkę, by powiększyć).
Kolejna tabliczka nieco dalej na południowy-wschód - Grabów nad Pilicą (woj. mazowieckie, pow. kozienicki). Przymocowana jest do niewielkiego postumentu na niewielkim wzgórku na cmentarzu z I wojny światowej.
Tym razem przy nazwiskach nie ma ani miejscowości, ani profesji (kliknij poniższe zdjęcie by powiększyć).
I jeszcze jedna tabliczka w tym samym powiecie, a konkretnie w miejscowości Wysokie Koło. Ta jest umieszczona w murze kościoła (widać ją na prawo od wejścia). Tutaj podane sa profesje - głównie rolnicy, ale jest kilku robotników.
Orszymowo (woj. mazowieckie, powiat płocki), tutaj tablica jest zlokalizowana na cmentarzu, umieszczona na symbolicznym nagrobku przed kaplicą cmentarną. Przy nazwiskach są profesje - rolnicy i jeden stolarz.
Takich tablic było więcej, udało mi się wyszukać kilkanaście kolejnych (ze zdjęciami) i prawdopodobnie zlokalizować jeszcze trzy (ale bez zdjęć, więc 100% pewności nie mam):
woj. mazowieckie:
Brzóza,
Glinianka,
Iłża (
foto od parlando),
Winnica (pdf s. 36 i 44)
woj śląskie:
Dąbrowa Górnicza (Ząbkowice),
Siewierz
woj. świętokrzyskie:
Wąchock,
Niekrasów
woj. wielkopolskie:
Kraszewice
woj. małopolskie:
Piotrkowice Małe (bez zdjęć)
woj. lubelskie:
Janowiec,
Kurów (bez zdjęć,
Leśna Podlaska (bez zdjęć)
woj. łódzkie:
Mokrsko
Wyszukałem też taką ciekawostkę w
Sandomierzu - tablica identyczna tylko betonowa... czyżby kopia zaginionej tablicy? (edit: jak wynika ze zdjęć
z tej strony, pierwotnie to rzeczywiście była metalowa tabliczka)
W sumie ciekawe ile tych tablic było, oraz ile obecnie jest?
P.S. W przypadku zlokalizowanych tablic bez zdjęć, nie mogę mieć pewności że to są dokładnie te tablice, przykładem jest tablica w Wawrze na pomniku Piłsudskiego, która jest innego wzoru, ale z niemal identyczną treścią -
Wawer (odsłonięta 29 marca 1931 -
Kurjer Warszawski)
